Esterhazy. Historia o zającu

Może słyszeliście o "Króliku po berlińsku", dokumentalnym filmie Bartka Konopki i Piotra Rosołowskiego?  Bohaterami są króliki mieszkające przy murze berlińskim. W 1961 roku zwierzęta zostały uwięzione w pasie zieleni pomiędzy Berlinem Wschodnim a Zachodnim. Przebywały tam do zburzenia muru w 1989 roku. Film opowiadający metaforycznie o upadku muru w Berlinie uzyskał nominację do tegorocznego Oskara w kategorii krótkometrażowego dokumentu.

"Esterhazy. Historia o zającu" to pokrewna opowieść, ubrana w literacką szatę i przeznaczona dla małych czytelników.

"Esterhazy to bardzo dobra rodzina, arystokratyczna. Ale najlepsze rodziny też mają problemy. Esterhazy na przykład z pokolenia na pokolenie stają się coraz mniejsi. Może dlatego, że zamiast sałaty i marchewki ciągle jedzą słodycze. Stary książę Esterhazy wymyślił, jak rozwiązać rodzinny problem. Kazał swoim wnukom jechać w świat po duże żony. "Im większa, tym lepsza", powiedział. Najmłodszego Esterhazy'ego wysłał do Berlina, gdzie za wielkim murem mieszkało mnóstwo zajęcy. Ale mały Esterhazy nie od razu znalazł swoją Mimi. Przeżył przygody, o których opowiada ta śmieszna i mądra książka" - przeczytacie na tylnej okładce.

Oj, smakowita ta książka: czyta się świetnie, ogląda też - bardzo trafiły do mnie ilustracje w stonowanej, ciemnej kolorystyce, hiperrealistyczne z domieszką surrealizmu, ich autorem jest Michael Sowa. Poczujcie przedsmak tego, co jest w środku i przeczytajcie początek (w zakładce "Fragmenty":)

"Esterhazy'ego" wydała Nisza, a tytułowi patronuje "Ryms". 

(E.S.)

P.S. W zakładce obok przeczytacie recenzję Agaty Chłopek. Zachęcam do lektury:)

W rodzinach na ogół rodzą się dzieci, trudno powiedzieć dlaczego. U Esterhazych z dawien dawna nieustannie rodziły się dzieci. Już dwieście lat temu byli chyba największą rodziną w całej Austrii. Chociaż żaden Esterhazy nie był zbyt duży. Prawdę mówiąc, byli oni z pokolenia na pokolenie coraz mniejsi. Chyba dlatego, że jedli mało sałaty i marchewki, a tortów i ciastek, dropsów i czekoladek mnóstwo. Nasza opowieść zaczyna się w czasach, gdy Esterhazy byli już zupełnie maleńcy, za to wybitnie inteligentni.

Stary książę Esterhazy, głowa rodu, martwił się o swoje niezliczone dzieci, wnuki i prawnuki. Wyśmiewano się z nich w sklepach z obuwiem, bo nawet buciki dla niemowląt były dla nich za duże. Nie mogli jeździć na rowerze, bo każde siodełko było za wysoko, a łapki nie sięgały pedałów. Kiedy więc najmłodszy z Esterhazych wpadł do kosza na papiery i nie mógł się z niego wydostać, książę powiedział:

– Tak dalej być nie może. Pora coś z tym zrobić!

Przez trzy dni siedział zamknięty w swoim pokoju i rozmyślał. Po trzech dniach przemówił:

– Chcę, by wszyscy moi wnukowie pojechali za granicę. Niech każdy jedzie w inne miejsce, znajdzie sobie dużą żonę i powiększa rodzinę. Bo tak to już jest na tym świecie, że małym zającom rodzą się malutkie dzieci, a dużym takie, że jeszcze chodzić nie umieją, a już nie mieszczą się w dziecięcych łóżeczkach. Esterhazy są nieduzi, więc potrzebują dużych żon, jak największych. A wtedy ich dzieci będą w sam raz.

Pewnego dnia tuż przed nadejściem wiosny książę założył najlepszy ciemnoczerwony aksamitny surdut i osobiście odprowadził swoje zajączki na wiedeński Dworzec Zachodni.

– Nie zapominajcie – przestrzegał jeszcze na peronie – że dla was dobre jest tylko to, co najlepsze! Marchewka, sałata i pietruszka. Ale koniecznie świeże. O słodyczach, ma się rozumieć, nie ma mowy!

Gromada wnuków z radości obrzuciła księcia czekoladowymi drażetkami.

Najmłodszy ze wszystkich Esterhazych nosił oficjalny tytuł: Jego Dostojność Michael Paul Anton Maria Książę Esterhazy 12 792., Pan na Sałacinie, Podniesiony do Godności Książęcej Hrabia Marchewicki, Hrabia Endywiański, Pan na Pietrusinie, Szczypiorsku i Buraczynie.

Chociaż oczywiście nikt tak do niego nie mówił. A już z całą pewnością żaden zając. Bo po pierwsze, nikt nie potrafi powtórzyć tak długiego tytułu, a po drugie w rozmowie z zającem należy zawsze używać jego rodowego nazwiska. Pamiętajcie o tym! Dlatego też naszego bohatera nazywamy od tej chwili po prostu Esterhazym.

Zatem Esterhazy, najmłodszy ze wszystkich Esterhazych, był ostatnim, który wyruszał w świat. Rodzina zdecydowała, że swego szczęścia powinien szukać w Berlinie. Wieczorem w przeddzień odjazdu książę wziął go na stronę i udzielił mu kilku bezcennych wskazówek.

– Teraz albo nigdy, mój drogi wnuku – powiedział. – Jeżeli chcesz założyć rodzinę, musisz się rozejrzeć za odpowiednią żoną. Przede wszystkim musi być duża. Im większa, tym lepsza.

– I jeszcze jedno – dodał – berlińskie zające mieszkają za wielkim murem, nikt nie wie dlaczego. Ale nie bój się! Do odważnych świat należy! Szukajcie, a znajdziecie!

Esterhazy z wdzięczności pocałował starego księcia w łapkę i wsiadł w pociąg pospieszny do Berlina (...).

Zając jak tort

Zaczęło się niewinnie. - Chodź Sławku, poczytam ci książkę o zającu. Syn po kilku stronach zasnął, ja jeszcze błąkałam się po domu, to herbata, to śledzie, to rozmowa z mężem o niczym. Potem kąpiel, układanie się do snu, wśród tych wszystkich poduszek, myśli, planów. Wtem, bach! Wpadłam w sen jak Alicja do króliczej nory. A tam nie królik a zając o tajemniczym imieniu Esterhazy. Próbowałam go dogonić, ale ciągle widziałam tylko jego kosmate tylne łapki. Więcej nie pamiętam.

„Esterhazy. Historia o zającu” autorstwa Irene Dische i Hansa Magnusa Enzensbergera to ciepła, napisana wartko i z humorem opowieść o bardzo małym zającu, który wyrusza do Berlina w poszukiwaniu dużej żony. Dlaczego akurat dużej? I po co właśnie do Berlina? Tego nie będę zdradzać. Nadmienię jedynie, że w drodze rezolutny Esterhazy miewa liczne przygody, które z każdą chwilą czynią go mądrzejszym, dojrzalszym i jakby większym.

W odróżnieniu od swojego zwierzęcego pierwowzoru Esterhazy nie jest tchórzliwy. Wręcz przeciwnie. To odważny mały bohater, który pomimo swojej znacznej krótkowzroczności [„(...)wzrok miał tak krótki, że widział nie dalej niż do najbliższego rogu.”] radzi sobie dzielnie w wielkim, obcym mieście. Jest po dziecięcemu naiwny i ufny, co przysparza mu kilku kłopotów, ale pozwala również otworzyć się na innych, zdobyć przyjaciół, a w końcu „poderwać” Mimi, jego przyszłą małżonkę.

W przygodach małego zająca kluczową rolę odgrywa miejsce akcji – Berlin z końca lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Esterhazy jest świadkiem upadku muru berlińskiego, widzi entuzjazm ludzi, którzy po latach rozłąki padają sobie w ramiona oraz klęskę zajęcy, które pod murem właśnie znalazły swój raj. Dziwi się ludziom, spostrzega mieszaninę lęku i radości w ich oczach, martwi się też o swoich ziomków. Szybko jednak przestaje się smucić, znajduje dom w lesie, gdzie po sześciu tygodniach Mimi rodzi mu trzech synów i trzy córki.

Dische i Enzensbereger, posiłkując się talentem plastycznym Michaela Sowy, stworzyli opowieść dla młodszych i starszych czytelników o dojrzewaniu do wolności i o zagubieniu, które może się z tą wolnością łączyć. Przypomnieli o obecnych w nas potrzebach znaczenia i przynależności oraz o tym, że choć pod murem wydaje się miło i bezpiecznie to prawdziwe życie, ze swoimi fajerwerkami oraz zajęczymi norami, toczy się gdzieś indziej. Tylko wolni jesteśmy w stanie je dostrzec i przeżyć.

Historia o Esterhazym ukazała się w po raz pierwszy w Niemczech zaledwie kilka lat po ich zjednoczeniu (1993). Zdobyła popularność i serce wielu czytelników. Teraz Esterhazy ma okazję „wkicać” za sprawą Wydawnictwa Nisza na polskie podwórko. Tym bardziej, że prawie równolegle z wydaniem polskiego tłumaczenia ukazał się film animowany Izabeli Plucińskiej, który powstał na kanwie przygód tego sympatycznego zajączka (choć, co ciekawe, Esterhazy stał się tam królikiem, ze względu na to, być może, żeby film był bliżej berlińskiej rzeczywistości. Jak dokumentuje Bartosz Konopka w „Króliku po berlińsku”, pod murem rzeczywiście mieszkały króliki).

W dawnej Polsce wierzono, iż zjedzenie zająca wpędza w melancholię. Hm. Nie wiem jak z jedzeniem, ale czytanie opowieści o zającu Esterhazym pogrążyło mnie w refleksji na długo. Mój syn natomiast ubawił się po pachy i każe sobie czytać, i czytać. Oto dowód na to, że „Esterhazy. Historia o zającu” to literatura wielowarstwowa. Jak tort.

Agata Chłopek